Theo thống kê của Bộ Y tế, mức sinh trung bình của Việt Nam hiện chỉ quanh quẩn ở ngưỡng 1,91 – 1,93 con/phụ nữ, nằm trong top 5 quốc gia có mức sinh thấp nhất khu vực Đông Nam Á (chỉ cao hơn Brunei, Malaysia, Thái Lan và Singapore). Các chuyên gia chỉ ra rằng, áp lực tài chính, chi phí nuôi dạy con cái, cường độ làm việc cao cùng sự thay đổi trong quan niệm sống của giới trẻ là những nguyên nhân cốt lõi khiến mức sinh lao dốc. Để ngăn chặn đà suy giảm, một chiến lược quốc gia với sự kết hợp giữa đòn bẩy tài chính, vinh danh xã hội và hỗ trợ y tế đã được kích hoạt mạnh mẽ.

Mức sinh chạm đáy lịch sử và bước ngoặt trong tư duy chính sách

Dự thảo Thông tư hướng dẫn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026–2035 của Bộ Y tế phác họa một bức tranh nhân khẩu học cần nhiều sự can thiệp tức thì. Sự suy giảm mức sinh hiện nay diễn ra gay gắt nhất tại các đô thị lớn và vùng kinh tế trọng điểm.

Đáng chú ý, TP. Hồ Chí Minh sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu vẫn là địa phương có mức sinh thấp nhất cả nước, chỉ đạt 1,43 con/phụ nữ. Ngay tại khu vực phía Bắc, Thủ đô Hà Nội cũng đã ghi nhận mức sinh rơi xuống đáy lịch sử là 1,86 con/phụ nữ. Danh sách 10 tỉnh, thành phố có mức sinh thấp nhất hiện nay được định diện rõ ràng, bao gồm: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Tây Ninh, Khánh Hòa, Đồng Nai, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cà Mau.

Trước thực trạng này, tư duy quản lý nhà nước về dân số đã có sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt thông qua Quyết định số 291/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Theo chia sẻ của TS. Nguyễn Thị Thu (Cục Dân số), Việt Nam sẽ chính thức xóa bỏ việc phân chia địa phương thành các nhóm "mức sinh cao", "mức sinh thấp" hay "mức sinh thay thế". Thay vào đó, cả nước chỉ còn hai phân nhóm được xác định dựa trên ngưỡng "bàn đá" 2,1 con/phụ nữ: địa phương có mức sinh trên mức sinh thay thế và dưới mức sinh thay thế. Sự thay đổi này nhằm tập trung nguồn lực thực hiện mục tiêu tăng bình quân 2% tổng tỷ suất sinh và bảo đảm quy mô dân số ổn định cho phát triển kinh tế dài hạn.

Loạt chính sách thưởng tiền, biểu dương các gia đình sinh đủ hai con

Đoán nhận tín hiệu từ Chính phủ, đến thời điểm hiện tại đã có 25 trong tổng số 34 tỉnh, thành phố ban hành kế hoạch triển khai Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế; trong đó 8 địa phương đã trình Hội đồng nhân dân ban hành chính sách hỗ trợ đặc thù và 5 địa phương đã chốt mức chi trả tài chính cụ thể.

Các giải pháp đòn bẩy kinh tế và vinh danh cộng đồng đang được các địa phương thiết kế rất thực tế. Đối với tập thể thực hiện tốt công tác duy trì mức sinh, Tây Ninh đang là tỉnh dẫn đầu cả nước với mức hỗ trợ dự kiến lên tới 200 – 300 triệu đồng; tiếp đến là TP. Hồ Chí Minh (30 – 60 triệu đồng), Đồng Tháp (30 – 50 triệu đồng) và Đồng Nai (20 – 40 triệu đồng).

Đối với cá nhân, chính sách hỗ trợ tiền mặt trực tiếp cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi cũng được quy định rõ ràng:

TP. Hồ Chí Minh: Hỗ trợ 5 triệu đồng/người.

Hải Phòng: Hỗ trợ 3 triệu đồng/người.

Tây Ninh: Hỗ trợ 2 triệu đồng/người.

Đồng Nai và Đồng Tháp: Hỗ trợ 1 triệu đồng/người.

Về lộ trình thực thi, Bộ Y tế cho biết các chính sách hỗ trợ tài chính cho phụ nữ thuộc dân tộc thiểu số rất ít người đã được kích hoạt. Riêng hai nhóm đối tượng phổ biến là phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi trên toàn quốc và phụ nữ sinh con tại các địa phương có mức sinh dưới 2,1 con/phụ nữ sẽ chính thức được thụ hưởng chính sách hỗ trợ kinh tế từ ngày 1/5/2027. Bộ Y tế cũng đồng thời đề xuất biểu dương, tôn vinh các cặp vợ chồng sinh đủ hai con tại 10 tỉnh, thành có mức sinh thấp nhằm lan tỏa thông điệp tích cực trong cộng đồng.

Giải pháp căn cơ từ lớp học tiền hôn nhân và tầm soát vô sinh

Không chỉ dừng lại ở hỗ trợ tài chính, Ngành Y tế nhận định bài toán dân số cần được giải quyết từ gốc rễ thông qua giáo dục nhận thức và can thiệp y tế chuyên sâu. Trong Tiểu dự án 1 thuộc Dự án Dân số và Phát triển giai đoạn 2026–2030, mục tiêu trọng tâm được đặt ra là khuyến khích nam, nữ kết hôn trước tuổi 30, đồng thời phấn đấu trên 95% các cặp đôi được tiếp cận thông tin chuẩn mực về sinh đẻ.

Để hiện thực hóa, Bộ Y tế đề xuất triển khai đồng bộ các "khóa học tiền hôn nhân". Điểm mới đột phá của các khóa học này là không chỉ truyền tải kiến thức về sức khỏe sinh sản, thai kỳ mà còn đưa nội dung "Sử dụng và quản lý tài chính gia đình" vào chương trình giảng dạy – một giải pháp thiết thực giúp các bạn trẻ tháo gỡ tâm lý e ngại về gánh nặng kinh tế khi lập gia đình. Dự kiến hằng năm, khoảng 20% số xã, phường, đặc khu trên cả nước sẽ tổ chức các lớp tập huấn, tọa đàm chuyên đề dành riêng cho thanh niên chuẩn bị kết hôn.

Đặc biệt tính nhân văn và tư duy thực tiễn của chính sách mới còn thể hiện qua đề xuất thí điểm tầm soát nguy cơ vô sinh tại các khu công nghiệp thuộc 10 tỉnh, thành có mức sinh thấp. Đối tượng thụ hưởng là các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ đã kết hôn trên 12 tháng chưa có con, trong đó ưu tiên đặc biệt cho công nhân các khu công nghiệp, người thuộc hộ nghèo, cận nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số và người dân tại vùng sâu, vùng xa, hải đảo. Việc hỗ trợ khám, xét nghiệm và siêu âm sàng lọc vô sinh miễn phí ngay từ tuyến cơ sở không chỉ giảm tải chi phí y tế cho người lao động mà còn thắp lên hy vọng cho hàng ngàn gia đình hiếm muộn.

Có thể thấy, việc vực dậy mức sinh không còn là trách nhiệm của riêng ngành y tế hay dân số, mà là bài toán đầu tư cho sự phát triển bền vững của quốc gia. Sự kết hợp giữa các phần thưởng kinh tế thiết thực cùng màng lưới bảo vệ sức khỏe sinh sản từ giai đoạn tiền hôn nhân hứa hẹn sẽ tạo ra động lực mạnh mẽ, giúp Việt Nam giữ vững lợi thế quy mô dân số trong thập kỷ tới.