Sau khi eo biển Hormuz bị phong tỏa trong bối cảnh căng thẳng leo thang giữa Iran với Mỹ và Israel, Biển Đỏ đang nổi lên như điểm nghẽn mới có thể làm gián đoạn thương mại toàn cầu.

Tuần này, Iran tuyên bố tuyến hàng hải dài khoảng 2.200km ngăn cách châu Phi và châu Á có thể trở thành mục tiêu trả đũa, với lý do sự hiện diện của tàu sân bay Mỹ USS Gerald R. Ford trong khu vực.

Theo hãng tin bán chính thức Fars News Agency, quân đội Iran cảnh báo mọi cơ sở hỗ trợ nhóm tác chiến tàu sân bay này sẽ bị coi là mục tiêu tiềm năng của lực lượng vũ trang Iran.

Hiện chưa rõ Iran có trực tiếp tấn công các tàu thuyền ở Biển Đỏ hay không. Tuy nhiên trong những năm gần đây, lực lượng Houthi tại Yemen – đồng minh của Tehran – đã khiến lưu lượng tàu qua khu vực giảm mạnh thông qua các cuộc tấn công nhằm vào tàu hàng.

Ngày 5/3, thủ lĩnh Houthi Abdul Malik al-Houthi tuyên bố lực lượng của ông “đã đặt tay lên cò súng và sẵn sàng phản ứng bất cứ lúc nào nếu tình hình yêu cầu”.

Dù vậy, khác với các lực lượng khác trong “Trục kháng chiến” của Iran như Hezbollah tại Lebanon hay các dân quân Shiite ở Iraq, Houthi vẫn chưa tham gia cuộc xung đột sau gần ba tuần Mỹ và Israel tiến hành các đòn tấn công nhằm vào Iran.

Burcu Ozcelik, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng Royal United Services Institute (RUSI) ở London, cho rằng còn quá sớm để kết luận liệu Houthi có tham gia chiến dịch trả đũa của Iran hay không.

Theo bà, việc Tehran ra lệnh cho Houthi tham chiến không đơn giản. “Houthi vẫn đang cân nhắc các lựa chọn và cho đến nay họ vẫn tỏ ra kiềm chế”, bà nói.

Thương mại toàn cầu bị đe dọa

Dù chưa có cuộc tấn công mới, riêng mối đe dọa cũng đã khiến hoạt động thương mại ở Biển Đỏ đảo lộn.

Thị trường vận tải biển và dầu mỏ toàn cầu đã rơi vào hỗn loạn sau khi Iran đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bằng cách phong tỏa eo biển Hormuz. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho rằng đây là sự gián đoạn nghiêm trọng nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ.

Để hạn chế thiệt hại, Saudi Arabia đã tăng công suất đường ống Đông - Tây dẫn dầu ra Biển Đỏ, trong khi Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) tăng lưu lượng qua đường ống Habshan–Fujairah nối tới vịnh Oman.

Tuy nhiên, theo David Butter, nghiên cứu viên tại Chatham House, ngay cả khi hoạt động hết công suất, các tuyến đường ống này cũng chỉ có thể vận chuyển khoảng một phần tư lượng dầu vốn đi qua eo biển Hormuz.

Ông cảnh báo các tuyến này vẫn có thể trở thành mục tiêu của Iran và lực lượng Houthi. Nếu nhóm vũ trang Yemen tham chiến, xuất khẩu dầu của Saudi Arabia có thể bị gián đoạn.

Tuyến hàng hải chiến lược của thế giới

Biển Đỏ từ lâu giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong thương mại quốc tế. Khoảng 10% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu đi qua eo biển Bab el-Mandeb – điểm nghẽn chỉ rộng khoảng 16 dặm nằm giữa bán đảo Arab và khu vực Sừng châu Phi.

Tình hình bắt đầu thay đổi từ cuối năm 2023, khi lực lượng Houthi mở các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền đi qua tuyến đường này để đáp trả chiến dịch quân sự của Israel tại Gaza.

Theo báo cáo của UN Trade and Development (UNCTAD), lưu lượng tàu qua kênh đào Suez – tuyến kết nối Biển Đỏ với Địa Trung Hải – đã giảm 70% vào giữa năm 2024. Trong khi đó, Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) cho biết lượng dầu đi qua Bab el-Mandeb giảm một nửa.

Nhiều tàu buộc phải đi vòng qua mũi Agulhas ở cực nam châu Phi. Lượng tàu cập khu vực mũi Hảo Vọng (Cape of Good Hope) tăng 89% trong năm đó, theo UNCTAD, góp phần đẩy giá hàng hóa toàn cầu tăng cao.

Năm ngoái, Tổng thống Donald Trump từng phát động chiến dịch ném bom kéo dài nhiều tuần nhằm vào lực lượng Houthi với chi phí khoảng 1 tỷ USD trước khi tuyên bố ngừng bắn. Tuy nhiên sau đó nhóm này vẫn đánh chìm thêm hai tàu.

Theo công ty tình báo hàng hải Lloyd’s List, đến tháng 12 các tàu chở dầu và tàu hàng mới bắt đầu dần quay lại Biển Đỏ. Nhưng căng thẳng mới với Iran lại khiến tình hình tiếp tục bất ổn.

Dữ liệu mới từ công ty tình báo hàng hải Windward cho thấy lưu lượng tàu qua Bab el-Mandeb đã “giảm mạnh” dù Houthi chưa tái khởi động các cuộc tấn công bằng tên lửa.

Ahmed Soliman, nghiên cứu viên cao cấp tại Chatham House chuyên về khu vực Sừng châu Phi, cho rằng Biển Đỏ là nơi lợi ích của các cường quốc châu Phi, vùng Vịnh, Trung Đông, châu Á và toàn cầu giao thoa. Ông cảnh báo việc leo thang xung đột tại khu vực này có thể gây bất ổn nghiêm trọng cho vận tải biển quốc tế.

Theo Ozcelik, việc Houthi chưa hành động có thể phản ánh cách Iran tính toán thời điểm trả đũa, khi Tehran có thể đang giữ “lá bài Houthi” để sử dụng sau.

Ngoài ra, sự chần chừ cũng cho thấy những chia rẽ nội bộ trong phong trào này, với một số phe cứng rắn muốn tham chiến trong khi những người khác cho rằng cần ưu tiên củng cố quyền kiểm soát lãnh thổ Yemen.

Theo chuyên gia của RUSI, mục tiêu cuối cùng của Houthi có thể là kéo dài để tồn tại qua cuộc xung đột hiện nay.